1. Coöperatief ondernemen als alternatief voor de ‘vrije’ markt

Is het niet merkwaardig dat de waarden die de huidige economie domineren totaal verschillen van de waarden in onze dagelijkse contacten en vriendschappen? 
Het loopt binnen gezinnen en families en tussen collega’s en vrienden goed als menselijke waarden centraal staan: vertrouwen, eerlijkheid, erkenning, respect, luisterbereidheid, empathie, samenwerking, wederzijdse hulp en delen. In de ‘vrije’ markteconomie zijn de spelregels echter systematisch winstbejag en concurrentie – drijfveren die egoïsme, hebzucht, gierigheid, afgunst, meedogenloosheid en onverantwoordelijkheid in de hand werken. Er zit een enorme tegenstelling tussen de waarden die de economie domineren en de waarden die de samenleving in principe vooropstelt.

Deze tegenstelling is niet zomaar een schoonheidsfoutje in onze samenleving. Het verdeelt ons innerlijk – niet alleen als individu, maar ook als samenleving. Wij zien dat als een fundamentele oorzaak van onvrede en onbehagen in onze samenleving.

Samenwerking veronderstelt vertrouwen en gelijkwaardigheid. Waarden waar een mens zich beter bij voelt dan bij de waarden van de vrije markteconomie, waar groei en winstmaximalisatie de fundamentele drijfveren zijn. Drijfveren die aanzetten tot een ander kleiner maken dan jezelf, iets veroveren ten koste van de ander, tot vergaring van macht. Waarden die we in ons privé leven verafschuwen, maar die we stilzwijgend in ons economisch leven geaccepteerd hebben. Omdat we de ideologie van de vrije markt en competitie onbewust verinnerlijkt hebben. 
Het is zo erg verinnerlijkt dat vaak gesproken wordt van TINA (there is no alternative). Er zou geen alternatief zijn voor de vrije markt economie of een staatsgeleide economie om tot een voor welvaart gewenste efficiency te komen. 
Je verandert weinig door de realiteit te bestrijden. Om iets te veranderen moet je iets nieuws bedenken dat het bestaande model overbodig maakt. Dat is wat ons betreft de coöperatieve economie.

Daar wil Energiecoöperatie De Lutte Wint een bijdrage aan leveren. Coöperaties, zeker lokale, die in economische behoeften (diensten en producten) van de eigen leden voorzien, waar ieder lid één stem heeft en die volledig transparant handelen, hebben het in zich om menselijke waarden als solidariteit, ecologische duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en democratie in realiteit om te zetten. 
We willen meebouwen aan een coöperatieve samenleving waar we elkaar ontmoeten met als hoogste goed de menselijke waardigheid, in plaats van het nastreven van het eigen voordeel.

Besef dat de economie geen natuurwetten volgt, maar dat ze op politieke regels berust die vrij geformuleerd kunnen worden. Zo waren oorspronkelijk eigenaren van naamloze vennootschappen met hun hele persoonlijke hebben en houden aansprakelijk voor de onderneming. In 1856 werd in de VS echter de persoonlijke aansprakelijkheid van de ondernemer beperkt tot de omvang van de eigen financiële participatie in de onderneming. Tegenwoordig worden steeds vaker de belastingbetalers aansprakelijk gesteld voor de aandeelhouders, bijvoorbeeld wanneer noodlijdende banken of autoproducenten gered moeten worden, of als de gemeenschap de milieuschade ondervindt van bodem-, water- of luchtvervuiling door ondernemingen. In plaats van dat eigenaren gevraagd wordt geld bij te storten in de onderneming of de schade te herstellen blijft de gemeenschap met de gebakken peren zitten.
Niet ‘winstmaximalisatie’ en ‘economische groei’ moeten voorop staan, maar vervulling van menselijke behoeften en het recht doen aan menselijke waardigheid.

2. Coöperatief ondernemen als alternatief voor ongebreidelde groei van de overheid

Is het niet merkwaardig dat ‘de overheid’ zo erg haar best doet om het iedereen naar de zin te maken, maar dat ze het tegenovergestelde lijkt te bereiken?
Departementale ambtenaren en bestuurders van energiecoöperaties begrijpen elkaar vaak niet meer. Die ambtenaar doet wat klopt in de logica en machtsverhoudingen op het ministerie, de politiek kies de optie waarbij de minister overleeft en het kabinet door kan. Maar hoe het uitwerkt voor de lokale energiecoöperatie is in hun wereld minder van belang. Dat speelt in alle sectoren van overheidsbeleid. Boeren kunnen daar ook over meepraten! Overheidsbeleid loopt steeds vaker vast. En het leidt tot onbegrip voor en vaak tot weerstand, zo niet haat, tegen de overheid.

Vaak ten onrechte kijken we daar ambtenaren, bestuurders en volksvertegenwoordigers op aan. We kunnen echter vraagtekens zetten bij de structuren van het overheidsapparaat, die wij als burgers hebben laten optuigen, waardoor we elkaar niet meer begrijpen.

Wij burgers moeten onze eigen verantwoordelijkheid nemen en niet al ons vertrouwen stellen in de ‘vrije’ markt of de staat. Hun macht kan uitgehold worden door alternatieve modellen de ruimte te bieden. Het coöperatieve model voorziet daarin.

3. Stimuleren energiegemeenschappen

Er is beweging gaande in de goede richting. Zo zijn er twee belangrijke EU-richtlijnen voor energiegemeenschappen. 
In de eerste plaats is er de Richtlijn hernieuwbare energie (RED II/III/IV): Deze richtlijn moedigt de oprichting en werking van energiegemeenschappen aan. Zij mogen zelf opwekken, consumeren, opslaan en verkopen. 
In de tweede plaats is er de Elektriciteitsmarktrichtlijn (EMD II): De elektriciteitsmarkt-richtlijn introduceert maatregelen om elektriciteitsconsumenten, inclusief die in energiegemeenschappen, in staat te stellen deel te nemen aan vraagrespons en zelfconsumptie, waardoor de integratie van gedecentraliseerde hernieuwbare energiebronnen wordt ondersteund.
In RICHTLIJN (EU) 2019/944 van 5 juni 2019 (Artikel 2 definitie 11) wordt een energiegemeenschap van burgers gedefinieerd als: een juridische entiteit die zich bezig kan houden met de productie, waaronder uit hernieuwbare bronnen, distributie, levering, verbruik, aggregatie, energieopslag, energie-efficiëntiediensten, oplaaddiensten voor elektrische voertuigen of andere energiediensten aan haar leden of aandeelhouders kan aanbieden.
Met andere woorden: Energiegemeenschappen zijn lokale of regionale groepen mensen, bedrijven of organisaties die samenwerken voor energiebesparing en verduurzaming. Denk aan het bevorderen energie-efficiëntie waaronder genereren hernieuwbare energie, opslaan, distribueren of beheren. Sleutelwoorden daarbij:

• Lokaal eigenaarschap
• Hernieuwbare energie
• Energie delen
• Sociaal voordeel
• Milieu voordeel
• Economisch voordeel
• Energiegemeenschap van burgers

4. Naar een nieuwe marktordening

Het gaat om stimuleren van lokaal eigendom van grote productie-installaties als windturbines en grondgebonden zonneparken. Zodat energiecoöperaties lokaal meepraten, meebeslissen en volledig zelf gaan over verdeling van de aan die installaties verbonden lusten en lasten. 
Maar lokaal eigendom gaat niet alleen om omgevingsparticipatie en draagvlak. Het gaat misschien wel vooral om een nieuwe marktordening: met eigen productiemiddelen in staat te zijn rechtstreeks aan lokale burgers en bedrijven tegen kostprijs+ stroom te leveren. Zie ook: https://energiesamen.nu/pagina/139/energiegemeenschappen-organiseren-duurzame-en-betaalbare-energie-voor-gemeenten-bedrijven-en-burgers

Bedenk dat met enkele grote lokale installaties vergaand in het eigen lokale energieverbruik kan worden voorzien. Van de met een windturbine te produceren stroom wordt ongeveer 50% gelijktijdig verbruikt. Samen met zon is een gelijktijdigheid van 80% te bereiken. Met gerichte afspraken over sturing van stroomverbruik is dat op te krikken naar 90% en met opslag naar bijna 100%.  
Energiecoöperatie De Lutte Wint wil de beweging van ‘local for local’ ondersteunen. Als je als lokale coöperatie kunt uitleggen dat de warmtepomp bij iemand thuis gevoed wordt door groene stroom uit de buurt en de lokale fabriek ook daarop draait, en dat ook nog tegen jarenlang vaststaande lage prijzen, dan is dat voor lokale inwoners en bedrijven een aantrekkelijk perspectief. Vanuit dit perspectief ligt het niet voor de hand de lokaal geproduceerde stroom primair te verkopen aan grote bedrijven of datacenters elders in het land.

Zo kan de energiewereld een mix van overheid, marktpartijen coöperaties worden. Het is aan ons, de burgers, om ervoor te zorgen dat het aandeel van de coöperaties daarin groot is. 
Lokale zelfvoorzienendheid met structureel lage stroomprijzen en onafhankelijkheid kan lokale gemeenschappen ook sociaal sterker maken en bijdragen aan bestaanszekerheid. Hiervoor is lokale zelfwerkzaamheid nodig, we willen zelf de handen uit de mouwen steken. Niet de gemakkelijkste weg, maar we denken daarmee wel recht te doen aan de menselijke maat en onderlinge betrokkenheid, vertrouwen en de wens minder speelbal van de geopolitiek en landelijke politieke wispelturigheid te worden.

Wat nodig is, is dat we ons zelf als burgers zien, die zelf het heft in handen nemen, en niet alleen als consumenten. En dat wij, als burgers, ons onze samenleving toe-eigenen.